Eski Türk Devletlerinde Devlet Meclisi: Toy ve Kurultay Geleneği
Geçmişe biraz daha dikkatle baktığımızda, bugün “devlet yönetimi”, “istişare” ve “ortak karar” dediğimiz kavramların insanlık tarihinde ne kadar eski köklere sahip olduğunu fark ederiz. Eski Türk devletlerindeki meclis geleneği de yalnızca bir yönetim kurumu değil, iktidarın nasıl paylaşılabileceğini anlamamıza yardımcı olan önemli bir tarihsel mirastır.
Toy: Devlet İşlerinin Görüşüldüğü İlk Meclislerden Biri
Eski Türk devletlerinde devletin ileri gelenlerinin katıldığı meclis genel olarak toy adıyla anılırdı. Zaman içinde kurultay ve kengeş gibi terimler de aynı siyasi danışma geleneğinin farklı görünümlerini ifade etti. Tarihçi Mehmet Seyitdanlıoğlu, toyları önemli devlet meselelerinin görüşülüp karara bağlandığı ve hükümdarın yetkilerinin zaman zaman sınırlandırılabildiği kurumlar olarak değerlendirir.
DergiPark
Burada önemli olan, toyun modern anlamda demokratik bir parlamento olmadığını unutmamaktır. Ancak hükümdarın tek başına hareket etmediği, devletin ileri gelenleriyle görüş alışverişinde bulunduğu bir siyasi kültürün varlığı açıktır.
Asya Hunları: Geleneğin Erken Dönemi
Toy geleneğinin izlerini Asya Hun Devleti dönemine kadar götürmek mümkündür. Çin kaynaklarının aktardığı bilgiler üzerinden yapılan çalışmalara göre Hunlarda devletin ileri gelenlerinin katıldığı toplantılar düzenleniyor, devlet işleri bu toplantılarda ele alınıyordu. Özellikle Mete Han döneminden itibaren siyasi teşkilatlanmanın güçlenmesi, bu danışma mekanizmasının önemini artırdı.
DergiPark
+1
Hun hükümdarı, mutlak ve sınırsız bir iktidarın sahibi gibi düşünülmemelidir. Boy beyleri, hanedan mensupları ve diğer seçkinler siyasi düzenin önemli aktörleriydi. Toplantıya katılmamak dahi bağlılık sorunu olarak değerlendirilebiliyordu.
TDV İslâm Ansiklopedisi
Toplum, İktidar ve “Kut” Anlayışı
Bu siyasi yapının arkasında kut anlayışı bulunuyordu. Hükümdarın yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılması, kağana güçlü bir meşruiyet kazandırıyordu. Fakat aynı zamanda devletin devamlılığı yalnızca hükümdarın kişiliğine bağlanmıyordu.
Bu çelişki, Eski Türk siyasetinin dikkat çekici taraflarından biridir: Kağan kutsal bir meşruiyete sahipti fakat yönetim geleneği onu danışmaya da zorlayabiliyordu.
Göktürkler ve Orhun Yazıtları: Devlet Yönetiminin Sorumluluğu
Göktürk Kağanlığı döneminde devlet meclisi geleneğinin daha gelişmiş bir siyasi yapı içinde sürdüğünü görüyoruz. Kağan, hanedan üyeleri, hatun, devlet görevlileri ve boy beyleri önemli karar süreçlerinde rol oynuyordu. Eğitim kaynaklarında da toy veya kengeş olarak anılan kurultayın siyasi, hukuki, askerî, ekonomik ve toplumsal meseleleri görüştüğü belirtilmektedir.
OGM Materyal
Bu dönemin en önemli birincil kaynaklarından olan Orhun Yazıtları, yönetim anlayışını anlamak açısından özellikle değerlidir. Yazıtlarda Bilge Kağan ve diğer yöneticilerin yalnızca zaferlerini değil, halka karşı sorumluluklarını da vurguladığını görürüz.
Bilge Kağan’ın yazıtlarında geçen “Türk milleti için gece uyumadım, gündüz oturmadım” ifadesi, hükümdarlığı kişisel bir ayrıcalıktan çok ağır bir sorumluluk olarak sunar. Bu yaklaşım, devletin başarısının hükümdarın kişisel iradesinden ziyade yönetici ile toplum arasındaki ilişkinin niteliğine bağlı olduğunu düşündürür.
Uygurlar ve Değişen Toplumsal Yapı
Göktürklerden sonra Uygur Kağanlığı döneminde devlet yapısı daha yerleşik ve karmaşık bir toplumsal düzenle karşılaştı. Ticaretin gelişmesi, şehirleşme ve Maniheizmin kabulü gibi dönüşümler, devlet yönetiminin yalnızca askerî meselelerden ibaret olmaktan çıkmasına katkıda bulundu.
Toy ve benzeri danışma gelenekleri bu değişen toplum içerisinde yeni anlamlar kazandı. Böylece Eski Türk devletlerinde meclis anlayışı, yalnızca savaş ve hükümdarlık meselelerinin değil, giderek genişleyen devlet hayatının ihtiyaçlarına cevap veren bir kurum olarak değerlendirilebilir.
DergiPark
Toydan Kurultaya: Kavramın Dönüşümü
Zaman içerisinde kurultay kelimesi daha belirgin hale geldi. TDV İslâm Ansiklopedisi, kurultayın Büyük Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinde görülen “toy” geleneğinin devamı olduğunu belirtir. Dîvânü Lugâti’t-Türk ve Kutadgu Bilig gibi eserlerde de toy, toplantı ve resmî görüşme anlamlarıyla karşımıza çıkar.
TDV İslâm Ansiklopedisi
Kaşgarlı Mahmud’un eserinde yer alan kengeş kavramı da karşılıklı danışma fikrini yansıtır. Dolayısıyla toy, kengeş ve kurultay kelimeleri arasında birebir özdeşlik kurmak yerine, bunları Türk siyasi kültüründeki danışma, müzakere ve ortak karar alma geleneğinin farklı tarihsel görünümleri olarak değerlendirmek daha sağlıklıdır.
Oğuzlarda Toy: Siyaset ile Toplumun Buluşması
Oğuzlarda toy geleneği siyasi hayatın yanında toplumsal yaşamın da önemli bir parçasıydı. Dede Korkut anlatıları ve İbn Fadlan’ın seyahatnamesi, Oğuz topluluklarında beylerin ve bazı durumlarda halkın da katıldığı büyük toplantılardan söz eder. Toylar kimi zaman tahta çıkma, önemli bir aile olayı veya elçi kabulü gibi vesilelerle düzenleniyordu.
İSAM Makaleler
+1
Bu nedenle toy yalnızca “eski Türk parlamentosu” şeklinde basitleştirilmemelidir. Aynı zamanda siyasi otoritenin toplumla görünür biçimde buluştuğu bir törendi.
Geçmişten Bugüne: Bir Meclisten Fazlası
Bugün meclisleri seçim, temsil ve anayasal hukuk çerçevesinde değerlendiriyoruz. Eski Türk toyları ise bu ölçütlerle modern parlamento değildi. Buna rağmen ortak bir noktayı hatırlatıyor: Yönetmek, yalnızca emir vermek değil, dinlemek ve danışmak meselesidir.
İbrahim Kafesoğlu’nun toy üzerine çalışmaları ve Mehmet Seyitdanlıoğlu’nun değerlendirmeleri, bu kurumun devlet teşkilatındaki önemini ortaya koyarken; Orhun Yazıtları gibi birincil kaynaklar yönetimin toplum karşısındaki sorumluluğunu doğrudan hissettirir.
İSAM Makaleler
+1
Bugünün siyasal tartışmalarına baktığımızda, farklı görüşlerin aynı masa etrafında buluşmasının neden hâlâ önemli olduğunu daha iyi anlayabiliriz. Belki de tarihin bize bıraktığı en değerli soru şudur: Gücü elinde tutanların yanında, onları dinleyen ve gerektiğinde uyaran kurumlar olmadan kalıcı bir devlet düzeni kurulabilir mi?
Eski Türk toyları bu soruya kusursuz bir cevap vermese de, binlerce yıl öncesinden güçlü bir fikir bırakır: Devlet yalnızca hükümdarın değil, onu ayakta tutan toplumsal düzenin de eseridir.